Güncel Ekonomi

2004'te dış ticaret rakamları rekor seviyelere çıktı. Bu, Türkiye'nin dışa açıklığının önemli ölçüde arttığını gösteriyor.Dışa açıklığın artması dış dengesinde olası sıkıntıları, iç talebi kısmak suretiyle aşmanın kolaylaştığını gösteriyor. Ancak yine bu artış ekonominin dış şoklara karşı daha açık hale geldiğini de ortaya koyuyor. Diğer taraftan 2004 yılı rakamları resmi tahminlerden önemli ölçüde sapmış. İthalattaki yavaşlamanın çok tedrici olduğu ve son çeyrekteki artış hızının hâlâ yüzde 34'e yakın olduğu dikkate alındığında 2005 yılı için öngörülen yüzde 8,9 artışın gerçekleşmesinin çok güç olacağı anlaşılıyor


2004 yılı dış ticaret rakamları hem ithalat hem de ihracatın rekor seviyelere ulaştığını ortaya koyuyor. Bu rakamlar dış ticaret hacminin GSMH içindeki payının, dolayısıyla Türkiye'nin dışa açıklığının önemli ölçüde arttığını gösteriyor.
Dışa açıklığın artması dış dengede yaşanacak sıkıntıların ülkenin dış ticaret konusunda uzmanlaşması nedeniyle iç talebi kısmak suretiyle ödemeler dengesi sıkıntılarını daha kolay aşabileceğini gösteriyor. Diğer taraftan yine bu orandaki artış ekonominin dış şoklara karşı daha açık hale geldiğini de ortaya koyuyor.
Diğer taraftan 2004 yılı rakamları resmi tahminlerden önemli ölçüde sapmış. İhracattaki sapma daha sınırlı bir artışa işaret ederken, ithalat, tahminlerin önemli ölçüde üstüne çıkmış. Bunun sonucunda dış ticaret açığı ekim ayında yayımlanan tahminin yaklaşık bir milyar dolar üstünde gerçekleşmiş. Bu durumda cari açığın da 15,5 milyar doların üstünde gerçekleşeceğini kesinleştirdi. Zaten yapılan açıklamaya göre de cari açık 15.6 milyar dolar oldu.
Üçer aylık dönemler itibariyle baktığımızda son üç ayda ihracatın bir önceki yılın aynı dönemine göre artış hızının yılın son üç ayında bir önceki çeyreğe göre arttığını buna karşılık ithalattaki artış hızının üçüncü çeyrekten bu yana gerilediğini görüyoruz.

2005 tahmini zor gerçekleşir
Ancak ithalattaki yavaşlamanın çok tedrici olduğu ve son çeyrekteki artış hızının hâlâ yüzde 34'e yakın olduğu dikkate alındığında 2005 yılı için öngörülen yüzde 8,9 artışın gerçekleşmesinin çok güç olacağı anlaşılıyor. Diğer taraftan 2005 yılında ihracat için öngörülen yüzde 14.5 artışın da son çeyrekteki gelişmeler dikkate alındığında daha yüksek gerçekleşmesi söz konusu. Bazdaki yükselmenin önümüzdeki yıl hem ithalat hem de ihracat artış hızlarını bu yılın son üç ayındaki hızların yarısına gerileteceğini varsayarak dış ticaret açığı, bu yıl, tahmin edilen 33 milyar dolar yerine 40 milyar dolara yükseliyor. Bu, iç talebin kontrolü amacıyla alınan tedbirlerin daha da güçlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Sermaye hareketlerinin esiri haline gelen kur böyle gitmeye devam ederse de iç talebi azaltacak tedbirlerin sonu gelmeyecek gibi görünüyor.
2004 yılında ithalatın bileşenlerinde de önemli değişim olduğu anlaşılıyor. Ara malı ithalatının payı 2004'te düşerken yatırım ve tüketim mallarının payı artmış.

Yatırım malı payı düştü
Ancak son üç ayda toplam ithalat içinde yatırım malının payı gerilerken, tüketim mallarının payı artmaya devam etmiş. Bu yılın üçüncü çeyreğine kadar gerileyen ara mallarının payı ise sabitlenmiş.
Üçer aylık ithalatın alt grupları itibariyle artışlarına baktığımızda ise son çeyrekte yatırım malı ve tüketim malı ithalatındaki artış hızının önemli ölçüde gerilediğini, buna karşılık ara malı ithalatındaki artış hızının yeniden yükseldiğini görüyoruz. Ancak yine de en yüksek artış hızı tüketim malında olmuş.

Kapasiteye etkisi zayıfladı
Yatırım malı ithalat hızındaki gerileme, ithalatın üretim kapasitesinde yarattığı artış etkisinin giderek zayıfladığını gösteriyor. Bunun, önümüzdeki dönemde ithalattaki artışın sağlığına ilişkin endişeleri artırması beklenmeli. Buna karşılık tüketim malındaki artış hızının yüksekliği ve ara malı ithalatı hızındaki artış hem ekonomide üretim artışının sürdüğünü hem de rekabet gücü kaybı nedeniyle ciddi bir ikame etkisi olduğunu gösteriyor olabilir. Hangi etkinin daha yüksek olduğunu görebilmek için en azından aralık ayı üretim verilerini görmek gerekiyor.
Bazı mal grupları itibariyle ithalatın aralık ayında ve yıl toplamındaki gelişimine baktığımızda önümüzdeki yılın gelişmeleri hakkında bazı öngörülerde bulunmak mümkün. Aralık ayında 2003 yılına göre aylık ithalatta 2 milyar dolar artış olmuş. Bunun yüzde ellisini demir çelik ve ham petrolün dahil olduğu mineral yakıtlar ve yağlar kalemlerindeki artışlar açıklıyor. Yıllık ithalat artışı içinde bu iki kalemin payı ise yüzde 22 olmuş. Dolayısıyla bu iki kalemde yıl sonunda önemli bir hızlanma olduğu anlaşılıyor. Araba ve elektrikli makine ithalatının payı ise aralık ayında yıl toplamının önemli ölçüde altında. Bir defaya mahsus olarak görülen dayanıklı tüketim malı ithalatındaki beklenen yavaşlamayı diğer kalemlerdeki artışın aralık ayında telafi ettiği görülüyor. Bunda ham petrol fiyatlarındaki artışın da etkili olduğu anlaşılıyor. Önümüzdeki yılda ham petrol fiyatlarında önemli bir gerileme beklenmiyor. Bu durum ithalattaki yavaşlama eğiliminin oldukça katı olacağını gösteriyor.
İhracatın kurdaki gelişmelere dayanıklılığının önemli ölçüde arttığı anlaşılıyor. Bu sanayiinin pahalı yerli girdiyi kolaylıkla ucuz ithal girdi ile ikame kabiliyetinden kaynaklanıyor.
Sonuç olarak yayımlandığında risk iştahının perdelemesi nedeniyle görmezlikten gelinen 2004 yılı dış ticaret verilerinin ödemeler dengesi yayımlandıktan sonra da tedirginliği artırmayacağı anlaşılıyor. Oysa17 Aralık'tan sonra yeniden bekleyişlerde aşırı bir iyileşmeye bağlı olarak kurun ve buna bağlı olarak ithalatın hem dış borçlanma, hem yerli üretim hem de istihdam üzerindeki olumsuz etkisi süreceğe benziyor. Yabancı sermayenin beklentilerine ve risk alma iştahındaki azalma riskine giderek endeksli hale gelen ekonomide dalgalı kurdan beklenen düzeltme hareketi geciktikçe dalga boyunun arttığı unutulmamalı.

Kaynak: DIE ve TCMB verileri, artışlar bir önceki yılın aynı dönemine göredir.

(*) 12 aylık verilerle hesaplanmıştır.

(*) Bir önceki yılın aynı dönemine göre üç aylık ithalatta artış