16.3.2004

 (1615 kişi okudu) IMFile birlikte yürütülen stand-by düzenlemesine ilişkin 7. gözden geçirme tamamlandı. İki taraf da basın toplantısında metin üzerinde anlaşmaya vardıklarını, ancak bazı sayılar ve bazı tarihler konusunda biraz daha çalışmaya ihtiyaç duyduklarını açıkladı. Görünüm olumlu şimdilik.
7. gözden geçirme iki bölüm halinde yapıldı ve oldukça uzun sürdü. IMF heyeti önce ocak ayında geldi Türkiye'ye, sonra da şubat sonunda. Görüşmeler geçtiğimiz hafta sonunda tamamlandı. Konu edilen rakamlar ve tarihler üzerinde de anlaşmaya varıldıktan sonra yeni bir niyet mektubu yazılıp imzalanacak ve buna dayanılarak IMF'nin İcra Direktörleri Kurulu'ndan onay alındıktan sonra 500 milyon dolarlık dilim serbest bırakılacak. Türkiye'nin 500 milyon dolara ihtiyacı var mı? Kesinlikle yok ama IMF'nin 'işlerin yolunda gittiği'ne ilişkin açıklamasına ihtiyacı var. Bu açıklama Türkiye'nin AB ve ABD ile olan ilişkilerinde ihtiyaç duyduğu bir açıklama olmanın yanı sıra yabancı yatırımcıların da itibar ettiği bir açıklama. 26 milyar dolar alacağı olan bir kurumun yapacağı bu tür bir açıklamaya itibar ediliyor.
IMF Başkanı Horst Köhler, Almanya Cumhurbaşkanlığı'na aday olmak için görevini bıraktı. Yeni bir başkan seçilecek. Geleneklere göre IMF Başkanı Avrupalı oluyor. IMF'nin ilk Başkanı Belçikalı Camille Gutt 1946 ile 1951 tarihleri arasında görev yaptı. Sonrakiler sırasıyla şöyle idi: Ivar Rooth (İsveç); Per Jacobsson (İsveç); Pierre Paul Schweitzer (Fransa); Johannes Witteveen (Hollanda); Jacques de Larosiere (Fransa); Michel Camdessus (Fransa); Horst Köhler (Almanya). IMF şu sıralarda yeni başkan adayını belirlemeye çalışıyor.
IMF'nin 184 üyesi var. IMF'deki kotalar yani IMF'nin sermayesi toplamı 212 milyar SDR. Bugünkü kurlarla (1 SDR= 1.45 USD) 310 milyar dolar ediyor. Türkiye'nin IMF'deki kotası 964 milyon SDR, yani kabaca 1.4 milyar dolar. Her ülkenin 250 temel oyu ve her 100.000 SDR'lik kota payı için bir değişken oyu olduğuna göre IMF'nin toplam temel oy sayısı olan (250 x 184 =) 46.000 ile toplam değişken oy sayısı olan (212.000.000.000 / 100.000 =) 2.120.000 toplarsak IMF'nin toplam oy sayısı olan 2.166.000'e ulaşırız. Türkiye'nin oy sayısını da aynı şekilde hesaplayabiliriz: Temel oy sayısı 250; değişken oy sayısı (964.000.000 / 100.000 =) 9640. Bu ikisini toplarsak toplam oy sayımız 9.890 olarak çıkıyor. Demek ki bizim IMF'deki oy oranımız (9.890 / 2.166.000 =) 0.05 (yani yüzde yarım.) Bu oy oranını artırmak bizim elimizde değil. Yani anonim şirketlerde olduğu gibi yeni hisseler alıp oyumuzu artıramayız. IMF'de her ülkenin kotası belirli bir formüle göre hesaplanıyor.
Türkiye, IMF'de bir grup ülkeyle birlikte temsil ediliyor. Bu ülkeler içinde oy gücü en yüksek olan Belçika olduğu için karar organı olan İcra Direktörleri Kurulu'nda bizi ve bizim bulunduğumuz grubu Belçikalı İcra Direktörü (Willy Kiekens) temsil ediyor. Yeni IMF Başkanı hakkında bizim görüşümüz, bulunduğumuz grupta ve Belçika'nın etkisiyle AB'nin görüşü paralelinde oluşuyor. O nedenle bizim IMF Başkanı ile olan ilgimiz entelektüel bir meraktan ibaret. IMF'deki oy gücü kotaya göre değil de IMF'ye olan borçlara göre belirlense idi başkan seçiminde en etkili ülkeler Brezilya, Türkiye ve Rusya olacaktı.

 9.3.2004

 (2248 kişi okudu) Bir ülkenin milli gelirinde artış sağlayan şey üretim artışıdır. Bir ülke bir yıl içinde ne kadar fazla üretebilirse milli gelirini o kadar artırır. Üretim dediğimiz şey tarım, sanayi ve hizmetler kesiminde yapılan mal ve hizmet üretimidir. Bir ülkede bir yıl içinde üretilen mal ve hizmetleri piyasa değeriyle topladığımızda milli geliri buluruz. Bir yıl içinde yalnızca 10.000 ekmek üreten 10 kişilik farazi bir ülke düşünelim. Ekmeğin fiyatı 1 TL olsun. Bu ülkenin milli geliri (10.000 x 1 =) 10.000 TL; kişi başına milli geliri ise (10.000/10 =) 1000 TL demektir. Varsayalım ki bu ülke ürettiği ekmeklerin 2000 tanesini komşu ülkeye satarak 2000 TL ihracat geliri elde etmiş ve bu parayla yeni bir ekmek makinesi yatırımı yapıp üretimi 11.000 adet ekmek/yıl'a yükseltmiş olsun. Bu durumda o ülkenin milli geliri (eğer üretim artışı nedeniyle arz fazlası çıkıp da fiyatlar düşmemişse) 11.000 TL'ye ve kişi başına geliri de (11.000/10 =) 1100 TL'ye çıkmış olacaktır. Bu durumda söz konusu yılda o ülke yüzde 10 reel büyüme elde etmiş olur. (Reel büyüme ekmek sayısındaki artış demektir.) Şimdi o yıl içinde nüfusun artarak 11 kişiye çıktığını düşünelim. Bu durumda milli gelirin reel olarak yüzde 10 artarak 11.000 TL'ye yükseldiğini, buna karşılık kişi başına gelirin hiç değişmeden (11.000/11=) 1000 TL de kalmış olduğunu görürüz. Eğer bunun tersi olmuş olsaydı, yani örneğin nüfus, bir kişinin ölümü sonucu 1 kişi azalmış olsaydı o zaman milli gelir 11.000'e çıkarken kişi başına gelir de (11.000/9 =) 1222 TL'ye yükselmiş olacaktı. Yabancı sermaye girişi, yeni teknolojilerin üretime sokulması, verimlilik artışı da milli geliri artırır. Çünkü bunların her biri üretimi artırır.
Milli geliri artıran bazı istisnai olaylar da vardır. Örneğin bir ülkenin topraklarının genişlemesi gibi. Geçen yüzyılda fetihler, savaşlar vb. nedeniyle sıkça görülmüş olan bu olaylar artık görülmüyor. Buna benzer bir örnek yakın geçmişten verilebilir. İki Almanya'nın birleşmesi Birleşik Almanya'nın toplam milli gelirini artırmıştır. Buna karşılık Doğu Almanya'nın nüfusu fazla, milli geliri düşük olduğu için Birleşik Almanya'da kişi başına gelir düşmüştür. Tam tersi de olabilir. Yani bir ülkenin toprakları azaldığı için milli geliri azalırken kişi başına geliri artabilir. Bunun yakın geçmiştekli örneği de Rusya'dır. Kısaca Rusya diye anılan büyük Sovyetler Birliği dağılınca Rusya'nın toplam milli geliri düşmüş ancak çekirdek ülkenin milli geliri yüksek olduğu için kişi başına düşen milli gelir artmıştır.
Milli gelir artışını sağlayacak şeylerden birisi de yerli paranın değer kazanmasıdır. Ne var ki bu artış reel değildir. Yukarıdaki örneği bir kez daha kullanalım. Diyelim ki 10.000 ekmek üreten 10 kişilik farazi ülkemizin milli gelir 10.000 TL. Ve yine diyelim ki 1 TL=1.5 USD. Bu durumda farazi ülkemizin USD cinsinden milli geliri (10.000/1.5=) 6.666 USD'dir. Aynı ölçülerle kişi başına milli gelir ise 667 USD'dir. Yıl içinde üretimde ve fiyatlarda hiçbir artış olmadığı halde ABD'de yaşanan ekonomik kriz nedeniyle bu eşitlik TL lehine bozulmuş ve 1 TL=1 USD olmuş olsun. Bu durumda yıl sonunda farazi ülkenin milli geliri hiçbir üretim artışı olmadığı halde 6.666 USD'den 10.000 USD'ye yükselmiş ve kişi başına milli geliri de 667 USD'den 1000 USD'ye yükselmiş olacaktır.
Türkiye'nin milli gelirinde son iki yılda görülen ve yüzde 7 ve 5'lik reel büyüme oranlarının çok üzerinde gerçekleşen milli gelir artışlarının temelinde yukarıdaki örneğe benzer kur gelişmeleri yatmaktadır. Dünyada döviz kuru dayanaklı bütün istikrar programlarının siyasetçiler açısından en çekici yanı işte budur. Yani kısa sürede hızlı bir milli gelir artışı sağlanması. Ne var ki bu aynı zamanda oldukça tehlikeli bir araçtır. Siyasette yaşanacak küçük bir kriz ekonomik krizi tetikleyiverir. Bu gelişmeyi 2001 yılının şubat ayında hep birlikte yaşamıştık. Yine aynı yerde olduğumuzu düşünüyorum. Yani siyasal kriz çıkmadığı sürece program doğru sonuç vermeye devam eder. Ama eğer iç veya dış siyasette bir
kriz yaşarsak bugün Merkez Bankası'nın milyar dolar döküp de kıpırdatamadığı kur bakın oy zaman nasıl onayıveriyor yerinden.

 15.02.2004

Bundan 3500 yıl kadar önce Hititler, Asurlular ve Babilliler aynı adı taşıyan ağırlık ölçülerini kullanıyorlardı: Şekel ve mina. Bu ağırlık ölçüleri aynı zamanda bugün İngiliz pound sterlininde olduğu gibi gümüşe dayalı olarak kullanılan bir çeşit para birimi ölçüsü idi. Hititler, Asurlular ve Babillilerle aynı adı taşıyan ağırlık ölçüsü ve dolayısıyla para birimini kullansalar da bunların ağırlıkları arasında fark vardı. Hititlerin ülkesinde, ya da onların deyimiyle Hatti ülkesinde, 1 şekel 12.5 gram ağırlığa; 40 şekele eşit olan 1 mina ise 500 gram ağırlığa eşitti. Buna karşılık Asur ve Babil'de 1 şekel 8.33 gram ağırlığa; 60 şekele eşit olan 1 mina ise 500 gram ağırlığa eşit idi. O zamanki değerini bir kenara bırakarak yalnızca karşılaştırmayı kolaylaştırmak için gümüşün gramını bugünkü değeriyle 275 bin TL olarak alırsak şöyle bir tablo yapma olanağımız var:
1 Hitit şekeli= 12.5 gram gümüş ağırlığı= 3 milyon 437 bin 500 TL
1 Hitit minası= 40 Hitit Şekeli= 500 gram gümüş Ağırlığı= 137 milyon 500 bin TL
1 Asur şekeli= 8.33 gram gümüş ağırlığı= 2 milyon 290 bin 750 TL
1 Asur minası= 60 Asur Şekeli = 500 gram gümüş ağırlığı= 137.500.000 TL
Bu eşitliklerden gidersek 1 Hitit şekelinin 1.5 Asur şekeline eşit olduğunu görürüz. Ya da tersinden okursak 1 Asur şekelinin 0.66 Hitit şekeline eşit olduğunu. Ne var ki bu ilişkiye bakarak Hitit parasının daha değerli olduğunu söyleyemeyiz. Eğer bunu söyleyebilsek Hitit ekonomisinin daha güçlü olduğu yolunda bir tahmin yapma olanağımız olurdu. Ama ne yazık ki yalnızca bu değişim oranlarına bakarak Hitit parasının daha değerli ve dolayısıyla Hitit ekonomisinin daha güçlü olduğunu söyleme olanağımız yok. Söyleyebileceğimiz tek şey Hitit parasının Asur ve Babil paralarına göre daha fazla gümüşten yapıldığıdır. Bu eşitlikler çerçevesinde örneğin Hitit pazarında 3 Hitit şekeline satılan gömleğin Asur ya da Babil pazarında 4.5 Asur şekeline satılıyor olması gerek. Ya da en fazla taşıma parası kadar ucuza.
Eğer Hitit şekelindeki gümüş ayarının Asur ya da Babil şekellerindeki gümüş ayarından düşük olduğunu bilseydik ve o durumda böyle bir eşitlik ortaya çıkıyor olsaydı Hitit parasının daha değerli olduğunu ve Hitit ekonomisinin daha güçlü olduğunu söyleyebilirdik. O zaman Hitit şekeli dolar ve euro gibi rezerv para niteliği kazanacak ve Asurlu tüccarlar ellerine geçen satın alma gücü daha yüksek olan, Hitit şekellerini saklayacaklardı. Yani bugünkü dolarizasyonun bir benzerini Hitit şekelizasyonu olarak 3500 yıl önce yaşamış olacaktı bu topraklar. Ne yazık ki iki parada kullanılan gümüşün bugünkü anlamda kalitesini ölçmek için elimizde bilgi yok.
O nedenle bugünkü bilgilerimiz doğrultusunda her iki parada da aynı nitelikte gümüş kullanıldığını, Hitit parasını değerli kılan tek şeyin fazla gümüş miktarı olduğunu söylemekle yetineceğiz.
Hititler, bu ölçüleri Asurlulardan öğrendikleri halde kendi paralarında
niçin daha fazla gümüş kullanıyorlardı?
Yani niçin onların şekeli de Asurlularınki gibi 8.33 gram ve dönüşüm oranı 60 şekel= 1 mina değildi? Asıl yanıtlanması gereken soru bu. Bu sorunun yanıtını bulduğumuzda antik ekonominin gizemlerinden birisi çözülmüş olacak.
Düzeltme: Perşembe günkü annemle ilgili yazımda "3 ay öncesine kadar sigara içerdi" şeklindeki cümle "3 ay öncesine kadar içerdi" olarak basılmış. Düzeltirim.

Ocak ayında yazdığım '2006 yılı için portföy önerisi' başlıklı yazımda cari açık konusunda alacağınız yaklaşıma göre önerdiğim farklı portföylerin ocak ayı sonundaki görünümünü sizinle paylaşmak istiyorum. ANKA ekonomi bülteninin yaptığı değerlendirmeye göre ocak ayında tasarruf araçlarının reel getirileri şöyle olmuş: TL mevduat yüzde 0.69, DTH yüzde (eksi) 1.58, altın yüzde 7.05, İMKB yüzde 11.26, DİBS yüzde 0.66. Burada konu edilen DTH mevduatı 1 USD + 0.77 avro sepeti, İMKB ise İMKB 100 endeksi anlamına geliyor.
Cari açığın sorun olmayacağını düşünenler için önerdiğim portföy şöyleydi: 40 birim YTL mevduat + 40 birim hisse senedi + 20 birim DİBS. Şimdi bu değerlere göre bakalım bu portföy ne kazandırmış?: 40 (1.0069) + 40 (1.1126) + 10 (1.0066) = 104.91 YTL. Demek ki bu portföye yatırım yapanlar ocak ayında (104.91 100.0 =) yüzde 4.91 reel getiri elde ettiler.
Cari açığın sorun çıkarmayacağını düşünen ve borsadan iyi anlayanlar için önerdiğim portföy şöyleydi: 30 birim YTL mevduat + 60 birim hisse senedi + 20 birim DİBS. Şimdi de bu portföyü değerlendirelim: 30 (1.0069) + 60 (1.1126) + 10 (1.0066) = 107.03 YTL. Demek ki borsa bilgilerine güvenip de bu portföye yatırım yapanlar Ocak ayında (107.03 100 =) yüzde 7.03 reel getiri elde etmiş oldular. Borsada İMKB 100 endeksinin üstünde de altında da kazanç elde edilmesi mümkün olabileceği gibi zarar edilmesi de mümkün. Borsadan iyi anlamak ifadesiyle kast ettiğim şey en azından İMKB 100 endeksinin aylık değer artışına denk bir getiri elde etmek olduğu için bu portföydeki borsa değeri olarak bunu alıyorum. Borsadan çok daha iyi anlayanlar daha fazla kazanç elde edebilirler ama eğer
İMKB 100 endeksinin getirisine eşit bir getiri elde edecek kadar bu işten anlamıyorsanız borsadaki ağırlığınızı azaltmanızı öneririm.
Çünkü riski en yüksek getiri budur.
Cari açığın sorun oluşturacağını düşünenler için verdiğimiz portföy önerisi de şöyleydi: 30 birim YTL mevduat + 40 birim DTH mevduat + 30 birim altın. Bu portföye yönelenler şöyle bir sonuç elde ettiler: 30 (1.0069) + 40 (0.9842) + 30 (1.0705) = 101.69 YTL. Demek ki cari açığın sorun olacağı kanısında olup da döviz ve altın ağırlıklı portföy tutanlar ocak ayında (101.69 100 =) yüzde 1.69 reel getiri elde ettiler.
Bu genel değerlendirmeden ilerisi için şöyle sonuçlar çıkarmamız mümkündür. Her şeyden önce ekonomideki beklentilerin iyi olduğu bir dönemde borsanın tartışılmaz bir üstünlüğü var. Ne var ki bu üstünlük yukarıda da değindiğim gibi en azından İMKB 100 endeksindeki değişim kadar bir getiri elde edebilecek kadar borsadan anlayanların sağlayabileceği bir getiri. İkinci yüksek getiriyi altın sağlıyor. Yani bütün tasarrufunu borsaya yatıranlar ile altına yatıranlar en yüksek reel getirileri elde etmiş oldular. Benim önerim ise riskin dağıtılmasına dönük bir sepet oluşturmaktı. Bunu da cari açık ekseninde sizin tercihinize bırakarak üç ayrı portföy önermiştim. Cari açığın sorun çıkarmayacağını düşünüp de YTL tasarruf araçlarına yatırım yapanlar ocak ayında açık ara daha kazançlı çıkmış bulunuyorlar. YTL tasarruf araçları içinde borsa bilgilerine güvenip de borsaya yatırım yapanlar daha da kazançlı çıktılar. YTL mevduat ocak ayında DİBS'e göre bir miktar daha fazla kazanç getirmiş durumda.
Cari açığın sorun çıkaracağını düşünüp de ağırlığı dövize ve altına verenler, altındaki yüksek reel getiriye karşın en düşük toplam reel getiriyi elde ettiler. Cari açığın sorun doğuracağını düşünüp de ona göre portföy oluşturanların bir kez de "cari açık ne zaman sorun doğurur?" sorusunu sorup bunun yanıtına göre portföy değişikliğini gözden geçirmelerini öneriyorum. Benimki örnek vermek, tercih tümüyle size kalıyor.

http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=178136

İktisatçılar, isteseler de istemeseler de geleceğe ilişkin tahminler yapmak zorundadır. Hiç niyetleri olmasa bile çevreleri zorlar bunu yapmaya. İktisatçı olduğunu bildikleri kişiye sorarlar 'Paramı nereye yatırayım?' ya da 'Hangi yatırım aracı daha iyi getiri sağlar?' Bu soruları yanıtlamak için iktisatçı, eğer falcılığa soyunmamışsa birtakım varsayımlar ortaya koyarak ve geçmiş verilere dayanarak tahminler yapar. İktisatçıyı falcıdan ayıran en temel ölçüt varsayımlara dayalı olarak geçmiş verileri ve geleceğe yönelik beklentileri kullanarak tahmin yapmasıdır. Aslında varsayım yapmak iktisatçıyı falcı karşısında bilimsel bir yere getirse de aynı zamanda zayıf konuma düşüren şeylerin başında gelir. Çünkü varsayımların sıralanması işin en sıkıcı bölümüdür ve soruyu soranın ya o bölümü dinlememesine ya da iktisatçıyı ciddiye almamasına yol açar. İktisatçıyı ciddiye almamanın bir zararı olmayabilir ama varsayımları dinlemeyip de iktisatçıyı ciddiye almanın zararı olabilir.
Geçenlerde bir okurumdan aldığım e-mailde şöyle bir ifade yer alıyordu: "Geçmişte 1 YTL = 1 USD = 1 Avro biçiminde bir tahmin yapmıştınız. Şimdi de 1.2 YTL = 1 USD biçiminde bir tahmin yapıyorsunuz. Hangisine inanalım?" Şöyle yanıtladım bu soruyu: "Varsayımlar değişirse tahminler de değişir. En doğrusu sizin kendi varsayımlarınıza dayalı kendi tahminlerinizi yapıp onlara inanmanızdır."
Son tahminimin dayandığı varsayımlardan birisi petrol fiyatlarının fazla yükselmeyeceğiydi. Bu, 2006 yılı ham petrol fiyat ortalamasının 60 doların altında kalacağı beklentisine dayanıyordu. Geçen yıl ortalama ham petrol fiyatının varil başına 50 dolar olduğunu düşünürsek bu varsayım aşağı yukarı yüzde 20'ye yakın bir fiyat artışına denk geliyor. Şimdilerde ham petrolün varil fiyatı 65 dolar ve eğilim artışın süreceği yönünde. Böyle bir gelişme eğer devam ederse o zaman benim tahminimin dayandığı en önemli varsayımlardan birisi sapacak demektir. Ki bu benim 1.2 YTL = 1 USD biçimindeki tahminimi revize etmemi gerektirir. Şu anda bunu yapmam için daha erken, çünkü kış koşullarının bu yıl ağır gitmesi ham petrol fiyatlarının yükselmesine yol açıyor. Bunun böyle devam edip etmeyeceğini şimdiden kestirmek zor. Benim tahminimi bu varsayımı bir kenara bırakarak ele aldığınız takdirde 'tahmini tutmadı' deyip geçmeniz mümkün. Bir başka önemli varsayımım Ortadoğu'da kriz olmayacağı biçimindeydi. Bu yıl içinde İran'da ya da başka bir ülkede müdahaleye yol açacak bir gelişme olması halinde kur tahminimin tutmadığını iddia etmek anlamlı değil. Eğer ben bu varsayımları ortaya koymadan doğrudan doğruya 1.2 YTL = 1 USD olacak deseydim o zaman tahminimin tutmadığı eleştirisi haklı olurdu.
Genellikle tahminler açıklanırken varsayımlar ihmal edilir. Çünkü varsayımların sıralanması tahminin gücünü azaltır. Hatta çoğu kez iktisatçılara 'Öyle şartlar söylüyorsun ki bunları ben söylesem ben de tahmin yaparım' biçiminde itiraz yöneltilir. Çok doğrudur bu itiraz. O nedenle ben de diyorum ki eğer verileri ve gelecekle ilgili beklentileri kullanmayı biliyorsanız kendi varsayımlarınızı ve bunlara dayalı olarak kendi tahminlerinizi yapın. En tutarlısı budur. Yalnız bunu yaparken objektif kalmaya çalışın. Yani duygusal olmayın, siyasal yaklaşımınızı tahminlerinize karıştırmayın. Bu tür objektif olmayan şeyleri varsayım ollarak almaya çalışın.
Kur tahmini yapmanın varsayımlardan öteye iki güçlüğü daha vardır: Her şeyden önce Türkiye gibi sürprizlere açık ekonomilerde yalnızca kur tahmini değil her türlü tahmin çok zordur. Ayrıca kur tahmini hem içinde bulunulan ülkenin hem de dünyanın birçok gelişim göstergesini tahmin etmeyi ve onlardaki değişimin etkilerini izlemeyi gerektirir. Baştaki sözümü biraz değiştirerek bir kez daha tekrarlayayım: Varsayımsız tahmin istiyorsanız iktisatçıya değil falcıya gidin.