Güncel Ekonomi

06.10.2008 | Şevket Sürek | Dizi Yazı

Amerika benzin yokluğu , ekonomik kriz ve seçimlerle boğuşa dursun benim dersim mal satmak ve almak. Bu nedenle buradayım zaten . Yaptığım toplantılar ihracattan yana olumsuz. Tek sıkıntı Türkiye deki güçlü YTL ve düşük dolar. Burada öylesine düşük fiyatlarla mallar satılıyor ki, satış fiyatlarına baktığınızda hemen bir maliyet hesabı yapıp ümitsizliğe düşüyor ve "Ne işim var benim burada" demekten kendinizi alamıyorsunuz. Zaten rakamlar da bu sıkıntıyı açık, seçik gösteriyor. Amerika-Türkiye dış ticareti 13 milyar dolar ithalat ve 1.6 milyar dolar ihracat rakamlarıyla uzak ara Amerika'dan yana. ABD ile aramızda gerçekleştiremediğimiz Nitelikli Sanayi Bölgeleri bu rakamlardaki dengesizliğin en büyük nedeni. Son 5 yılda Amerikan dolarının dan YTL karşısında değer kaybetmesi ihracatımızın gerilemesine ithalatımızın artmasına neden olmuştu. Dolaştığım alışveriş merkezlerinde Türk malı nerede ise hiç yok. Bu merkezlerde Çin mallarının yanı sıra Malezya, Endonezya, Vietnam, Kamboçya menşeli mallar daha çok. Tasarruf nedeniyle tüketimin düşmesi fiyatlara yansımış. Belki moralinizi bozacağım ama Amerikan pazarı Türk ihracatçısı için artık kaybedilmiş bir pazar ve yakın gelecek için hiç umutlu değilim.



Amerikalılar için artık rüyadan uyanmanın vakti geldi (2)

07.10.2008 | Şevket Sürek | Dizi Yazı

1)Türk halkı kriz kavramını unuttu mu? Türkiye'de yakın gelecekte kriz riski var mı? Bu iki soru, 2001 yılından beri hiçbirimizin aklından çıkmadı. AKŞAM ekonomi ekibi, ekonomi profesörlerine, bankacılara, borsacılara, sanayicilere, küçük ölçekli şirketlere bu soruyu yöneltti... Herkesin aklındaki sorunun yanıtını aradık. Bunu bir yazı dizisi haline getirdik. İlk iki günümüzü de ekonomi profesörlerine ayırdık. Aralarında iyimserler de var, kötümserler de... AKŞAM’ın yazı dizisinde bugün ilk olarak “Türkiye’de kriz var” diyenlere söz veriyoruz. İyimserlerin tezleri ise yarın yine bu sayfalarda olacak.

AKŞAM Gazetesi olarak bu yazı dizisindeki amacımız kriz tellallığı yapmak değil. Amacımız ekonomi kulislerinde konuşulanları tarafsız bir platforma taşımak. Oluşturduğumuz bu platformda, krizlerden çok çeken Türkiye’nin hayatından kriz kavramı çıktı mı? Yoksa yine endişelenmemiz mi gerekiyor? Türkiye ekonomisinin karşı karşıya olduğu riskler neler? Bu risklere karşı ne gibi önlemler alınmalı? gibi konuları masaya yatırdık ve uzmanlara teşhislerini ve çözüm önerilerini sorduk. İşte uzmanların tespit ve önerileri...

Türkiye derin bir uçurumun eşiğinde

PROF. DR. İZZETTİN ÖNDER

Türk ekonomisi iyi görüntü verirken, derin uçuruma gidiyor. Türkiye kronik krizin içinde. Şu anda, hastalığın gidişatı yavaş seyrediyor ancak derinde ekonomide ciddi kaynamalar var. Hükümetin halka gerçekleri anlatması gerekiyor. Krizin asıl nedeni, siyasiler. Siyasiler, ekonomik durumu algılamak ve yansıtmak istemiyorlar. Gerçek çözüme yaklaşmıyorlar. Türk ekonomisindeki verimsizliğin krizi yarattığını söyleyebiliriz. Ekonomi, ne devleti, ne SSK’yı, ne de ihracatı besleyemiyor. Bütün bunlar, ekonominin verimsizliğinden kaynaklanıyor. Kısa vadede çözüm olarak halka doğruları söylemek lazım. Cari açık büyüyor, borç stoğu artıyor. Uzun sürede, ihracat baltalanıyor.

Krizden çıkmadığımızı iddia ediyorum!

PROF. DR. SADİ UZUNOĞLU

Kriz olması için dövizde faizde patlama, borsada bir çöküş mü olması gerekiyor? İçinde bulunduğumuz ortamda "krizden çıkmadık" iddiası da yapılabilir. Dünyanın ekonomik ve politik yapısındaki risklere rağmen Türkiye'deki finansal piyasaların davranışlarını anlamak mümkün değil. Finansal piyasalar sıkıştı. Ellerindeki bono ve hisse senedi portföyünü boşaltamıyorlar. Bir diğer ifadeyle amatör yatırımcı dövizini bozup piyasaya girmiyor. Ama profesyoneller amatörleri ikna için piyasayı sürekli maniple ediyorsa bu farklı anlamda bir kriz ortamını ifade etmez mi?

En büyük risk: İthalat

PROF. DR. GÜLTEN KAZGAN

Türkiye ekonomisinde sadece riskler değil, yapısal bozulmalar da ortaya çıktı. Cari işlemler açığının boyutu önemli riskler taşıyor. Hükümetin IMF'le anlaşması, sadece riskleri erteledi. Türk Lirası'nın döviz karşısında aşırı değerlenmesi, ekonomideki yapısal bozuklukları artırıyor. Şu anda, Türkiye'de riskler arttı. En büyük riziko: 'Türkiye'nin ihracatının ithalata bağımlı olması'. Türkiye'de başta cari işlemler açığı, istihdam gibi makro ekonomik göstergelerde büyük sorun var. Bütün bunlar bizi sürdürülemez büyüme sürecine sokuyor. 2004 ile 2005 yılları sürdürülemez büyüme sürecini gösteriyor. Yakın gelecek birçok tehlikeye açık. Türkiye, sömürge durumuna gelir. Eski Osmanlı'dan beter olur. TL'sının giderek denge kuruna göre değiştirilmesi gerekiyor. IMF'nin prestiji dünyada sıfırlandı. Tek gösterge aracı Türkiye. Bundan dolayı da, IMF Türkiye'yi ayakta tutmaya çalışıyor. Bunun bedelini Türkiye gelecekte ödeyecek. IMF'ten aldığımız borçlar arttıkça, daha fazla IMF'in boyunduruğu altına giriyoruz. Şu anda, ekonomi Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerine benziyor. Petrol fiyatlarındaki artış devam eder, FED faiz artırımına devam ederse, dünya krizi çıkabilir. Türkiye'den de yüklü miktarda para çıkışı olur ve krizin boyutu büyür.

Şirketlerde zorunlu izin var

PROF. DR. ESFENDER KORKMAZ

Şu anda, ihracata dönük sektörlerde ve özellikle tekstil sektöründe bir kriz yaşanıyor. Geçen hafta, tekstil sektöründe en büyük firmalardan birisi olan Sanko, 800 işçisini zorunlu olarak yıllık izne çıkardı. Akkök de iki işletmesinden birini kapattı, birini de devretti. Bu hafta ihracatta önemli bir firma olan Neyir, ihracatı durdurdu. Bu firmalar piyasaya ve ihracata yön veren firmalardır. İstanbul Tekstil ve Konfeksiyon Fasoncuları Derneği araştırmasına göre, son 18 ayda 200 bin atölyeden 16 bini kapandı. Bir milyon kişi işsiz kaldı.

2006 yılında 70 bin atölyenin kapanacağı tahmin ediliyor. İhracatta ve tekstil sektöründeki bu sorunlar, bugünkü kur politikası devam ederse genişleyecek. 2006 yılında ekonomik kriz riski olmasaydı, şimdi bu konuyu tartışmazdık. Kriz riskinin yüksek olmasının temel nedeni 2001 yılında yangın söndürme olarak tarif edilen kısa vadeli politikalara aynen devam edilmesi olduğunu düşünüyorum.

Şu anda Türkiye’de hükümet tarafından uygulanmakta olan ekonomi politikaları, bugüne kadar ekonomik risklerde meydana gelen aşırı birikimi ortaya çıkarmıştır.

Bu ekonomi böyle gitmez

DR. YAŞAR ERDİNÇ

Ekonomi böyle gitmez. 2007 Kasım seçimlerine kadar bir kriz bekliyorum. Ancak bu kurların kendini düzelteceği bir türbülans şeklinde olacak. Reel kurlar çok değerli. Ekonomide bazı sıkıntılar var. En önemli sıkıntı, cari açığın giderek büyümesi. Seçime kadarki dönemde, kurlarda önemli düzeltme olacak. Bu sistem içinde, hükümetin veya Merkez Bankası'nın yapabileceği hiçbir şey yok. Piyasa döviz kurlarını kendi kendine düzeltecek. Kurlarda ani artışlar yerine, önemli türbülanslar yaşanacak. Türkiye'yi uçağa benzetirsek, ciddi irtifa kaybedecek. Ancak düşmeyecek. Kriz, 2001 krizi gibi olmayacak. İhracatı canlandıracak. Döviz kurlarında yüzde 15-20 civarında düzeltme olabilir. En büyük çözüm olarak, istihdam üzerindeki vergilerin kaldırılmasını görüyorum.

Cari açık, yüksek maliyetler, ekonominin önündeki en büyük riskler olarak ortaya çıkıyor.

Türkiye’de her an kriz çıkabilir

UĞUR CİVELEK - EKONOMİST

Evet, Türkiye'de kriz çıkabilir. ABD'de faizlerin seri yükselişe geçmesi, ABD'de menkul ve gayrimenkul balonlarını patlatır. Bu da ciddi bir krize yol açabilir. Böyle bir gelişme tüm dünyanın ve Türkiye'nin krize girmesi anlamına gelir. Döviz kurunun yükselişe geçmesi ve bu durumun kalıcı olması krize neden olabilir. Kurdaki yükselişi pek çok faktör tetikleyebilir. Dünyada faizlerin yükselmesi de, emtia fiyatlarının yükselmesine neden olan gevşek para politikası bunun alt yapısını hazırlayabilir. Türkiye'de, 2006 yılında orta vadeli enflasyon beklentisi yavaş yavaş yukarıya yönelecek. Bu durum dış piyasalardaki gelişme ve beklentilerden kaynaklanacak. Bu da Türkiye'nin sermaye beklentilerini azaltacak. Orta vadede enflasyon yükselip, nominal faizler aynı seviyede kaldıkça, reel faizler geriliyor olacak. Bu da sıcak paranın hareketini etkileyeceğinden, cari açığın boyutları olumsuzluğa katkı yapacak.

Şirketler zor durumda

PROF. DR. ÖZER ERTUNA

Türkiye ekonomisi çok çarpıtılmış bir vaziyette ve çok ciddi riskler taşıyor. Bunun en açık belirtisi cari işlemler açığı. Bunun arkasındaki temel neden ise 40 milyar dolar civarındaki dış ticaret açığı ve Türk Lirası'nın aşarı değerlenmiş olmasıdır. Bunun sonucunda dış ticaret açığı doğuyor. Türkiye'de şirketler ihracat avantajlarını sürdürebilmek için ara mallarını dışardan almak mecburiyetinde kalıyor ki rekabet edebilsinler. Bu durum ihracatçı şirketlere ara malı yapanları zor durumda bırakıyor. Bunlar da hammaddelerini dışardan almak mecburiyetinde kaldığında da ekonomiye olumsuzluk olarak yansıyor. Şu anda Türkiye'de pek çok küçük ölçekli ara malı yapan şirket çok zor durumda. Bunların kâr marjları ve rekabet gücü kalmamış, yaşam savaşı veriyorlar. İkinci büyük risk faktörü dış ticaret açığıyla cari açığın dış borçlar üzerindeki etkisi.

Herkesin pozisyon açığı var

PROF. DR. OSMAN ALTUĞ

Türkiye krizin içinde. Kriz sadece doların ve faizin yükselişiyle borsanın düşüşüne bağlı değil. Bu ancak parası olanın krizi ama Türkiye'de işsizlik var. Ekonomik göstergelere baktığımızda, ekonominin tamamen kayıt dışı olduğunu görüyoruz. Bu nedenle göstergeler gerçeği yansıtmıyor ve veri tabanı sağlıklı değil. Bu nedenle enflasyon da, fert başına düşen milli gelir hesabı da gerçeği yansıtmaz. Bütçemiz açık, ödemeler dengesi açık, dış ticaret dengesi açık, bankaların pozisyonları açık, Hazine pozisyonu açık, Merkez Bankası pozisyonu açık, özel sektörün pozisyonu açık, istihdam dengesi işsizlik nedeniyle çok açık. Ülkeyi yönetenler o kadar güzel konuşuyor ki; borsa coşuyor, kur düşüyor, enflasyon iyi gidiyor gibi. Madem her şey halledildi, neden Türk insanına iş bulunamıyor?

Fert başına düşen milli gelir rakamı 2006'da 5 bin 139 dolar olacakmış. Biri çıkıp, ben ve eşim artı iki de çocuğum var ve toplam gelirimiz 20 bin dolar diye biliyor mu?

Sefer Yüksel,www.aksam.com.tr/haberler.asp?a=0,11&tarih=28.01.2006

Ali Kilci (Kayseri Ticaret Odası)

OYUN OYNANIYOR

Makro ekonomik göstergeler çok iyi ancak bunu hâlâ esnaf ve sanayici hissedemedi ki halk hissetsin. Türkiye’de sadece 15 ile 20 holding büyüyor. Özsermayeyle çalışan Kayseri’de bile karşılıksız çek oranı yüzde 30 arttı. Sıcak para olduğu için kriz yaşanması gecikiyor. Türkiye’nin üzerinde oyun oynanıyor. Kısa vadede herhangi bir kriz ihtimali görmüyorum. Ancak, böyle devam ederse, Türkiye’den yeniden kriz yaratılabilir.

Gökay ÇAKO / Ayçe TARCAN/Şenay BÜYÜKKÖŞDERE

Başarı için halk desteği ve hükümetin kararlılığı önemli. İş dünyası sürece destek olmalı. Küçük işletmeler ve çiftçiler genelde AB'ye kuşkuyla yaklaşır. Medya desteği de şart

Gazeteci Mehmet Ali Birand'ın sorularını yanıtlayan Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkelerin müzakerecileri üyelik yolundaki deneyimlerini, yaşadıkları sıkıntıları, o sıkıntıları nasıl aştıklarını, müzakereler sırasında dikkat edilmesi gereken noktaları anlattı. Beş günlük dizide ilk dört gün Polonya'nın müzakerecisi Jan Truszczynski, Yunanistan müzakerecisi Byron Theodoropoulos, Macaristan müzakerecisi Peter Balazs ve Çek Cumhuriyeti müzakerecisi Pavel Taliçka soruları yanıltlayacak. Son gün ise söz masanın karşı tarafında oturan AB Komisyonu müzakerecesi Pierre Mirel'de olacak. Söyleşiler aynı gün CNN Türk'teki Manşet programında da yayımlanacak.

Siz AB'ye tam üyelik başvurusu yaptığınız sırada ülkenizdeki atmosfer nasıldı? İnsanlar ne tür tepkiler veriyordu? Halkın çoğunluğunun tam üyeliğe destek verdiğini söyleyebilir misiniz? Yoksa kararsızlık mı vardı, neydi hava?
Aslında kamuoyunun çoğunluğu destek verdi. Yüzde 80'in üzerinde bir kamuoyu desteği vardı. Ama bu sürecin kendisi aslında herkes tarafından çok fazla fark edilerek yaşanmadı. Çok resmi bir başvuru söz konusu oldu. Bir cümlelik resmi bir mektup, dışişleri bakanımız ve başbakanın imzaladığı bir mektuptu bu. Formal bir üyelik başvurusu mektubu. Ne eksiği ne de fazlası diyebilirim. Bu dönem bütün bu yapılanlar çok fazla fark edilmedi. Ama bu başvuruya yeşil ışık yakılmadan önce yılların geçeceğini biliyorduk. Ve üyelik müzakeresinden önce de yıllar geçti.
Peki beklentiler ne yöndeydi? Sokaktaki insan için Avrupa ne ifade ediyordu? Çünkü benim ülkemde herkes farklı bir beklenti içinde. Kimileri başka başka sebepler için tam üyeliğin gerçekleşmesini istiyor. Sizin için durum nasıldı?
Kesinlikle şöyle bir hava hâkimdi. Polonya'nın Batı uluslar topluluğuna katılması, bu topluluk içinde yerini alması isteniyordu. Yalta Konferansı nedeniyle 2. Dünya Savaşı sonrası biz bundan mahrum bırakılmıştık. Oysa bunu talep etmek bizim hakkımızdı. Herkes ekonomik çıkarların gelişmesini istiyordu, büyük ya da küçük. O dönemde büyük bir bilinçlenme yoktu. AB'ye giriş ne gerektiriyor, ne kadar zaman alacak, ne gibi düzenlemeler, ayarlamalar gerekecek? Tabii ki hiçbir şey bilmiyorduk diyemeyiz ama 10 yıl önce o dönemdeki genel bilinç düzeyine bakarsak AB ile ilgili bilgi düzeyi çok düşüktü.

Her şeyin bedeli var
Bu zaman içinde nüfuz etti insanlara öyle mi?
Evet, ama bunun birtakım bedelleri oldu. Sonuç olarak eğer birtakım ekonomik reformlar gerçekleştirdiğiniz bir geçiş dönemindeyseniz, işleyişiyle ilgili bir değişim sürecindeyseniz bunun bir bedeli oluyor. Sadece fayda sağlamış olmuyorsunuz, herkes için bedeli ağır bir egzersiz bu. Bir de benim bunu söylememin bir nedeni var. Şunun için söylüyorum: AB
üyelik şartlarını yerine getirebilmek için yapılması gereken düzenlemeler kamuoyunun gözünde ekonomik sıkıntılarla özdeşleştirilmeye başlandı. Yani AB bütün ekonomik sıkıntılar için suçlanan hedef olmaya başladı. İnsanlar tarafından olumsuz görülmeye başlandı.
Kamuoyunun Avrupa'ya yaklaşımı ne şekilde değişti? Olumsuzdan olumluya doğru mu gitti yoksa olumludan olumluya doğru mu?
- Her ikisi de oldu. Evet, AB'nin en başında algılanış biçiminde bir parça düşüş yaşandı 1990'ların sonunda bu bakış açısı olumsuza doğru gitmeye başladı. Her şeye rağmen üye olmamız gerekiyor diyenler için dahi bu söz konusu. Bir de tabii baştan beri AB'ye karşı olanlar da vardı. Ülkenin çoğunluğu aslında Polonya'nın AB'ye üyeliğine başta destek veriyordu. Ancak bütün bunlara rağmen insanlarda gittikçe artan bir tedirginlik başladı. 'Sosyal doku ya da ekonomi üzerinde olumsuz etkileri olur mu?' şüpheleri ortaya çıkmaya başladı.
O zaman muhalefet mi güçlendi?
Özellikle de 2001'deki değişiklerden sonra ilk defa çok ciddi bir biçimde AB'ye karşı olanlar, Avrupa'yla bütünleşmeye karşı seslerini yükselterek, katılım anlaşmasına karşı olduklarını söylediler. Ancak başarılı olamadılar.

Bizde muhalifler azınlıkta
Peki onların bakış açısı siz üye olduktan sonra değişti mi?
Kısmen evet. Çok büyük bir değişiklik olduğunu söyleyemem. Genel olarak bu partiler, muhalefette olanlar Avrupa'nın risk anlamına geldiğini, fırsat anlamına gelmediğini düşünüyor. Avrupa ile entegrasyonun, bütünleşmenin Polonya'nın geleneklerine zarar verebileceği görüşünü savunuyorlar. Biz kendi evimizi yöneten kişi olmaktan çıkacağız duygusuna kapılıyorlar. Ama yine de azınlıklar, çoğunlukta değiller. Polonya siyasetinde muhalefet çok önemli ama yine de azınlıktalar.

Siz de sıkıntı çekersiniz
Dolayısıyla hükümetin bu işe bağlılığı çok önemli, öyle mi?
Sadece hükümet değil. Gerçekten de çok ciddi bir biçimde halk desteğine ihtiyacımız var. Çünkü insanlar şöyle düşünüyor: Bunun size bir bedeli olsa bile bir fayda sağlamalı. Öyle olduktan sonra durumların düzeleceğine inanılmalı. AB ailesi içinde olmanın dışında kalmaktan daha iyi olduğuna inanıyor bu ülkedeki pek çok insan ve böyle duygular, bilinçlilik düzeyi, destek olmasa hiçbir hükümet kendi kamuoyunu ikna edemez. Politikacıları da ikna edemez. Tabii iş dünyasının da Avrupa entegrasyonunun taraftarı olması lazım. Sınırların açılmasından, piyasanın açılmasından korkan küçük işletmeler de var tabii. Çiftçilerin büyük bölümü korktukları için karşı çıktılar. Ne gibi sıkıntılarla karşılaşacaklarını bilemediklerini düşündükleri için karşı çıktılar. Gençler genellikle destek oldu. Basın da, bu katılıma destek verdi. Medya belki karar alan bir merci değil ama önemli bir faktör. Gerçekten de Avrupa yanlısı politikacılara destek olunması açısından önemliydi.
O zaman bir anlamda sayın bakan şunu söylememiz mümkün. Aslında Türkiye'de olup bitenler bir parça sizin yaşadıklarınızın kopyası gibi.
Sanırım siz de benzer sıkıntılarla, benzer tepkilerle karşı karşıya kalacaksınız. Şunu söylemek istiyorum. Kamuoyunun beklentilerini kontrol edebilmek, onlara cevap verebilmek, elitin siyasi, askeri, iş dünyasının beklentilerine cevap verebilmek gerçekten büyük zorlukların başında geliyor. Hükümet için bu çok zor. Korkarım sizin için de böyle olacak.

İmkânsız istenmemeli
Şimdi isterseniz müzakere sürecine gelelim. Sonuçta nasıl bir yapı içinde çalışıyordunuz? Bir müzakere heyeti, heyetin başında bir başmüzakereci mi vardı? Nasıl bir örgütlenme içindeydiniz? Sadece bir kişi çar gibi yetki sahibi miydi?
Hayır hayır. Bu, bir ekip işi, grup işi.
Kaç kişi vardı?
Hükümet yetkililerinin büyük bir bölümü aslında karar alma düzeyinde. Bakan, bakan yardımcıları gerekirse heyette yer alıyordu. Tabii bu doğası gereği uzlaşması gereken bir örgütlenme ve bir oylama süreci var. Ama diyelim ki bir konuyu oylamaya sunuyorsunuz. yedi kişi olumlu oy kullanılıyor, altı kişi karşı oy kullanıyor. Böyle olduğu zaman sorun ortadan kalkmıyor tabii ki. Sorun yeniden hükümet oturumlarında, görüşmelerinde, bakanlar arasında çatışmaya dönüşüyor. Dolayısıyla müzakere heyetinin öncelikli görevlerinden biri önemli olan konuları algılayabilmek, neyin müzakere edilebileceğini tam olarak belirlemek ve tabii ki uzlaşma sağlamak. Bir taraftan ne isteniyor. Bir taraftan da ne elde edilebilir.
Tabii gerçekçi de olmanız gerekiyor bunu yaparken. Üye devletler kendi konularını ortaya koyuyorlarsa, onların müzakere yetkisi tabii ki sizin gücünüzden daha fazla olacak. Sonuçta siz kulübe üye olmak istiyorsunuz. Karşı taraf size üye olmak istemiyor. Tabii zaman zaman sıkıntılar yaşanıyor. Gerçekçi bir uzlaşmaya varılması için bazen hükümetteki bakanlıkları temsilen birtakım çıkar gruplarının sözcüleri ortaya çıkar. Ya da şirketlerin çıkarlarını temsil eden sözcülerin görüşlerini dile getiriyorlar. Mesela ben kendi müzakere tecrübeme dayanarak şunu söyleyebilirim. Siyasi açıdan şu çok zor:
Gerçekçi bir müzakere konumunu oluşturmak. Brüksel'de bunu mantıklı bir şekilde sunabileceğiniz hale getirmek çok zor. Ama sonuç olarak bu çok karşılaştığımız bir sorun oldu. Çok talepkâr bir düzeyle karşılaşıyorsunuz. Daha sonra bu sizin beklentilerinize yaklaştırılıyor. Yeniden Brüksel'de müzakere masasına yatırılıyor konular. Sonra bakanlar arasında ya da hükümet grupları arasında, ilgili gruplar arasında tartışmalar sürüyor.
Oran açısından bakarsak ülke içinde vaktinizin ne kadarını müzakereye
ayırdınız? Avrupa Birliği ile müzakereler ne kadar vaktinizi alıyordu?
Şimdi biz geçmişten oldukça ders aldık. Biz de üye ülkelerden ders aldık, örnek aldık. İsveç, Finlandiya ve Avusturya 1995'te AB'ye üye olmuşlardı. İspanyollar da üyeydi. Herkes, yüzde 90 sizin göstereceğiniz çaba, gerisi Brüksel'de diyorlardı.

Gerçekleri unutmayın
Bu doğru mu?
Ben başmüzakereci olmadan önce de müzakere heyetinin üyelerinden biriydim. Şunu söyleyebilirim: Aslında benim vaktimin yüzde 90'ını gerçekten ülke içindeki müzakere alıyordu. Çünkü çok anlamlı mantıklı bir konuma getirmeniz gerekiyor heyeti. Tabii ki Brüksel'den maksimumu almaya çalışacaksınız fakat gerçeklerin ne olduğunu unutmamak gerekiyor. Talep edenin siz olduğunu unutmamak gerekiyor. Herkes bunu anlamayabilir ama başmüzakereci bunu anlamak durumunda.
'Biz haklıyız, bunu yapmalıyız, kesinlikle egemenlikten vazgeçmeyelim' tavrı oluyor mu?
Bütün bunlar hep aynı savlar değil mi? 'Neden vazgeçelim, neden Brüksel'in söylediğine boyun eğelim? Biz davamızda haklıyız' tavrı çıkıyor ortaya. Bu, kaçınılmaz ve çok da doğal ve gerçekten sizin kendinize yüksek hedefler belirlemeniz gerekiyor. Diğer taraftan iddialı olmak demek aptalca davranmak anlamına gelmiyor. İmkânsızı istememeniz lazım.
Sizin karşı karşıya kaldığınız en önemli çatışma neydi?
Varşova-Brüksel arası mı? Yoksa Varşova hükümetinin içindeki sıkıntıları mı soruyorsunuz?
Her ikisini de...
Aslında her ikisi içinde hiç kuşkusuz tarım. Çünkü Varşova-Brüksel arasında bütçe ilişkileri de sıkıntılıydı. Tabii bu aile gibi bir kulüp ama her avronun değerinin bilindiği, bedavaya verilmediği bir klüp.
Peki bunu iyi yapmak nasıl mümkün? Yani masaya oturduğunuzda ne yapıyorsunuz, ne diyorsunuz?
Bu gerçekten müzakerenin en ilginç taraflarından biri. Formal müzakereler hiçbir anlama gelmez çünkü resmi oturumlarda sadece belge alışverişinde bulunuyorsunuz. Üye devletler oybirliğiyle karar alıyor. Ancak meslektaşlarınızla telefon görüşmeleri yaparsanız, veya sohbet ettiğinizde ya da Avrupa Komisyonu'nun teknik heyetiyle oturduğunuzda birbirinize yaklaşmaya çalışıyorsunuz. İşte gerçek müzakere bu noktada yapılıyor.

Müzakere konser gibi
Bir de başkentler arasında değil mi?
Elbette. Tabii bu aslında birçok enstrümanla her yerde verdiğiniz bir konser. Gerçekten büyük bir yönetim egzersizi. Çünkü kamuoyunun beklentilerini karşılamanız gerekiyor bir taraftan. Bir şekilde karar alma sürecini yönetebiliyor olmanız lazım. Kendi tecrübemize dayanarak bunun kolay bir tecrübe olmadığını söyleyebilirim. Elbette Avrupa Komisyonu ile temaslarımızı çok iyi kurmamız gerekiyor. Üye devletler kendi kamuoyu ile de ilişki içinde olmalılar ve bizim böyle durumlarımız oldu. Sanayideki çıkar gruplarının çıkarları, bizim kendi sanayicilerimizin çıkarlarıyla çatıştı mesela. Bu sıkıntıların aşılması gerekiyor. Bu durumlarda bir anlayış olması gerekiyor. Batı Avrupa'daki çıkar gruplarıyla da görüşmek gerekiyor.

Müzakereci başbakandan güç alır
Peki siz bir başmüzakereci olarak bir bürokrat, siyasi bir kimlik değilsiniz. O zaman şunu anlatabilir misiniz bana? Hangisi daha önemli? Hangisi hayati önem taşıyor müzakereler söz konusu olduğunda? Siz başmüzakereci olarak müzakere heyetinin başındaki kişinin siyasi bir kimlik olması gerektiğini mi düşünüyorsunuz? Ülkede siyasi bir konumu olması gerektiğini mi düşünüyorsunuz?
Bu konuyla ilgili herhangi bir kural yok aslında, ama yeni üye devletlerin tecrübeleri böyle tek bir örnek olmadığını gösteriyor. Kaçınılmaz
olarak dikkate alınması gereken bazı noktalar var. Siz uzman da olsanız, siyasetçi de olsanız bir şekilde başbakanın size güven duyması gerekiyor ve önemli bakanlıklardaki kişilerin özellikle başbakana güven duyması gerekiyor. Başbakanla doğrudan bir hattınızın olması gerekiyor. Başbakanın sizi güvende görmesi gerekiyor. O zaman kendi düzeyinizde zaten yetki sahibi olursunuz diğer üst düzey yetkililerle, Brüksel'de daha büyük bir ağırlığınız olur. O zaman onlar bir şey söylediğinizde şunu bilirler ki söylediğiniz şey gerçekten de ülkedeki anahtar kişilerin desteğine sahip.
O zaman müzakere heyetinin başındaki kişi ya da başmüzakereci anahtar konumda ve onların başbakanın güvenine sahip olmaları sonuçta karar alacak kişi olmalarının bilinmesi gerekiyor.
Evet bunun hiç istisnası yok.
Bu çok normal bütün dünyada ama tabii pratik uygulamada diyelim ki bir sorun varsa bunu hızla çözmemiz gerekiyor. O zaman doğrudan başbakana ulaşabilmemiz lazım ve başbakanın size vakit ayırabilmesi, dinlemesi lazım. Bir hakemlik konumunda olması, size yardımcı olması gerekiyor. Anlamlı bir müzakere durumu oluşturabilmeniz için bu şart.

Çevrede zorlandık
Siz müzakereleri ve başbakanla ilişkileri yürüten tek kişi miydiniz? Aynı zamanda sizin dışınızda heyetin başında kimse var mıydı?
Hayır yoktu.
O zaman siz çardınız. İşin başındaydınız.
Evet ama bizim sistemimizde benim doğrudan bağlı olduğum patronum dışişleri bakanıydı. Ben başbakana doğrudan ulaşmak yerine önce dışişleri bakanına başvuruyordum. Bir de devlet genel sekreteri vardı. Avrupa entegrasyonu ile ilgili olarak görev yapıyordu. Yasal kurumsal düzenlemeler katılım öncesi yardımlarla ilgili koordinasyonun sağlanmasından yükümlüydü. Tabii bu kişi de gerçekten Avrupa bütünleşmesiyle çok yakından ilgili ben onunla da sık sık yakın çalışma içindeydim. Dolayısıyla karar alma mekanizmasında anahtar konumda olan insanlar bu işin içine girdiler. Dolayısıyla başbakana ulaşmak da böyle daha kolay oluyordu.
En büyük sıkıntı neydi? Bürokrasi miydi? Bürokrasi kuralları değiştirilmemeye mi çalışılıyordu?
Durumdan duruma değişiyordu bu. Çünkü her sektör farklı Polonya'da. Aslında bu değişiklikler hızlı bir biçimde gerçekleşti diyebilirim.
Bir de "Bunu kendi sistemimizde yapabiliriz. Bizim Brüksel'den
tavsiyeye ihtiyacımız yok, onlardan daha akıllıyız" diyenler vardı. Mesela çevre sektöründe bu söz konusu oldu. http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=157637

Macaristan müzakerecisi Peter Balazs: Kulübe katılmak istiyorsanız, uyum sağlamak zorundasınız. Çünkü bu sizin tercihiniz. AB yasalarını çok iyi analiz edin. Dininiz çok önemli bir faktör değil. Çünkü Türkiye, İslam dünyasında en modernleşmiş ülke

Gazeteci Mehmet Ali Birand'ın, AB üyesi ülkelerin müzakere sürecinde yaşadıklarını ele aldığı röportaj-ların bugünkü konuğu Macaristan müzakerecisi Peter Balazs. AB yolundaki deneyimlerini anlatan Balazs, Türkiye'ye de önerilerde bulunuyor.
Hoş geldiniz. Türkiye'ye bu ilk ziyaretiniz mi?
Hayır değil.
Kaç kez geldiniz?
30 yıldır Türkiye'ye gidip geliyorum.
Neden bu kadar çok gidip geldiniz?
Gençliğimde bir süre Macaristan Dışişleri'nde Türk masasındaydım. 1970'li yıllardı. Kötü senelerdi. O zamandan beri Türkiye'yi birçok kez ziyaret ettim. Türk siyasetinin evrimini izledim. Özellikle Türkiye'nin AB ile ilişkisini izliyorum.

Sahada oyuncu çok
Söyleyin bana. AB nedir şu anda? AB nasıl bir şey? Daha önce altıydı, dokuzdu, 11'di, 12'ydi, 15'ti, şimdi de 25 oldu. Ne tür bir imajınız var?
Bir değişim oldu. Ne zaman olduğunun tam farkına varamadık ama. Ben bunu futbol takımlarıyla karşılaştırmak istiyorum. Bir futbol maçını 11 oyuncuyla oynayabilirsiniz. 11 oyuncu olduğu zaman tam olarak ne olup bittiğini görebilirsiniz. Oyun sahasında sürekli olarak topu görürsünüz, oyuncuların hareketlerini takip edersiniz ve isimlerini bilirsiniz. Sistem de açıktır.
Orada oturursanız bütün maçı seyredebilirsiniz. Stratejisini de anlayabilirsiniz. İyi olup olmadığını izleyebilirsiniz. Ama şimdi 25 oyuncuyuz. En son genişlemeyle 15'ten 25'e çıktı ülke sayısı. Ama artık futbol oynamıyoruz. Bir tür koşuşturma oynuyoruz. Çok büyük bir yığın olduğu zaman topu göremiyorsunuz her zaman ve oyuncuların yüzlerini de her zaman göremiyorsunuz. Farkı bu.

Anayasa devreye girer
Ama takımların oyuncuları da, rolleri de değişiyor. Top her an bir yerden fırlayıp çıkabilir. O zaman skor için yıldızlar olması lazım.
Daha karmaşık bir şekilde yani bir grup dinamiğinin şu anda şekillendiği söylenebilir yeni AB'de. Bunu ciddiye almanız lazım. Yakın zamanda Romanya ve Bulgaristan da kulübe katılacak. Ondan sonra daha fazla ülke katılacak. Bu sorunların haricinde, yeni anayasa bazında bu sorunlar çözülebilir. O yüzden bu anayasanın kabul edileceği, onaylanacağı ve yakın zamanda devreye girmesi konusunda çok ümitliyim.
Ama anayasadan hemen sonra da derhal çalışmalar başlamalı. Zira karar verme süreçleri konusunda yeni pratik önlemler bulmalıyız. Hazırlık safhası ve uygulama aşaması dahil olmak üzere.
Yani bir şekilde, bir ülkenin müzakerelere girmesi lazım bu ragbi maçında. Çok olağanüstü 25 oyuncu dizilecek ve biz tam olarak topun nerede olduğunu, ne yapmamız gerektiğini bilemiyoruz. Bu son derece zor olacak gibi görünüyor.
Biliyoruz, çünkü müzakere, katılım müzakereleri çok iyi organize olmuş durumda. Siz komisyonun yarısıyla müzakere ediyorsunuz. Değişik bölümleri, AB yasalarının ele alındığı süreci, üye ülkelerin varlığını daha çok hissedersiniz. Son aşamaya gelindiği zaman ve yeni dağılımdan bahsettiğiniz zaman, yeni para dağıtımını AB içerisinde görebilirsiniz. O zaman bireysel olarak üye ülkelerin menfaatleri ortaya çıkar. Ama çok uzun bir süre boyunca tek bir Avrupa pozisyonuyla karşılaşırsınız.

Menfaat çatışmaları olur
Diyelim ki, Türkiye burada olsun. Bunu da bir masa olarak algılayalım (kâğıda çiziyor). Burada komisyon oturuyor. Burada da 25 üye ülke oturuyor, ragbi ekibinin 25 üyesi. Başlangıçta durum böyle olacak. Sonuna doğru ise Türkiye üye ülkelerle de karşılaşmak durumunda olacak. Öyle mi?
Çok uzun bir süreç. Bütün bu insanlar AB'de tek bir pozisyona sahip olacaklar. Müzakerelerin sonuna doğru, özellikle pasta paylaşıldığı zaman, hepsi aynı pastadan iyi bir parça almaya çalıştığı zaman...
Paradan bahsediyorsunuz.
Evet paradan. O zaman AB üye ülkelerle daha fazla çalışmaya başlayacak. Bütün bunlar müzakereler esnasında devam ediyor. Çünkü ülkelerin her biriyle normal ilişkileri var. Türkiye, Almanya ile, Fransa ile ve tüm üye ülkelerle düzenli konuşmalar, tartışmalar yapacak. Çok ilginç konulardan bir tanesi de Avrupa Birliği katılımı. Üye ülkelerle temas yapacaksınız ama sonunda size şunu söyleyebilirler: Siz bunu alırsanız bana daha az kalacak diyebilirler. O zaman menfaat çatışmaları ortaya çıkacak. Bunlar doğal ama daha önce de olduğu gibi bunlar çözülebilir.

Sorun hep çıkar
Müzakereler nedir? Gerçekten müzakere yapacak mıyız Avrupa Birliği ile? Yoksa nerede, nasıl olacak? Sizin durumunuzda nerede, ne yaptınız?
Bakın ben bunu son derece ilginç üç parçaya bölüyorum. Birinci durumda, yeni bir ülke olmak için yeterli derecede iyi misiniz? Standartlar, insan hakları, demokrasi, Kopenhag Kriterleri ve bütün ayrıntılarıyla tabii ki. Ülkenin kendine özgü özellikleri ile uygulanıyor. Bu iş o zaman bitmiyor. Her zaman sahne arkası da mevcut. Tam bir uyum içinde olsanız bile sorun varsa ortaya çıkabilir.
İkinci sorun, çok uzun bir süre boyunca kuralların, Avrupa Birliği yasalarının bölüm bölüm kabul edilmesinde.

Pasta aynı kaldı
Gerçekten müzakere mi? Yoksa AB ile pazarlık olmayacak mı? Şu paragrafı değiştir, şunu yap gibi mi oluyor?
Hayır bunlar değişmeyecek. Siz kulübe katılmak istiyor musunuz? O zaman uyum sağlamak zorundasınız. Kendinizi uyarlamak zorundasınız. Çünkü bu sizin tercihiniz, hedefiniz. Her yeni gelen için durum böyle. Burada sadece bir zaman meselesi. Her zaman belli konular...
Yani, iki şey müzakere olacak. Bir tanesi ne kadar hızlı bir şekilde biz birliğe kendimizi uyarlayabileceğiz? İkinci olarak da Türkiye'ye ne kadar parasal yardım gelecek. Bunlar mı müzakere edilecek iki konu?
Evet. Sonuçta net bir katkı yapıcı olmayacaksınız AB bütçesine. En azından başlangıçta böyle olmayacak. AB'nin kendisi için bir sorun bu. Bu en son aşama. Bu pastayı paylaştığımız zaman belli şeyleri gözden çıkarıyorsunuz. Çünkü bu oldu. Mesela AB'ye katıldığımız zaman kotalar vardı. Fonların dağılımı vardı 15 ülke arasında. 20 yeni ülke katıldığı zaman yeniden herkesin parçasını şekillendirmek istedik.
Yeni gelenler için parçalar mı?
Parçalar küçüldü, ama pasta büyümüyor.

Kimisi genişlemeye karşı
O zaman hiç kimse birlik içinde genişleme istemiyor. Özellikle Türkiye gibi bir ülkeyle.
Evet sorun bu. Doğru tarih ne olacak Türkiye için ve nasıl bunu yönetebiliriz. Bütün üye ülkelerin menfaatlerine saygı gösterdiğimiz zaman yeni üyeleri nasıl katabiliriz? Burada boy gerçekten fark ediyor. Çok büyük bir esneklik olması lazım burada. Çünkü doğal olarak Türkiye'deki insanlar müzakereler konusunda iyi sonuçlar bekliyor ama Fransa, Hollanda ve İsveç'teki insanlar da kendi menfaatlerini korumak istiyorlar. Bu çok kolay bir konu değil.
Bence son genişleme bile henüz hazmedilmiş değil. AB'de bazı sesler var. AB finansmanında çatışmalar, sorunlar ortaya çıkıyor. Bütçe hâlâ tartışma altında. Hizmetlerin serbest dolaşımında sorun var. Sanayi yerellikten, Avrupa içinde batıdan doğuya doğru hareket ediyor. Sermayenin serbest dolaşımı çerçevesinde. Bazı ülkeleri tedirgin ve mutsuz ediyor. İşçilerin serbest dolaşımında bazı geçici kısıtlamalar var.
Bu arada da unutmayın ki. AB'nin 'euro zone' adı verilen üst katı var. Herkes buna üye değil. Yeni üye ülkeler onun içerisinde değiller. Diğer bir üst kat konusu bir hazım süreci olması lazım en son genişleme konusunda. Ondan sonra düşünmeye devam etmesi lazım ek üyeler için. Çünkü bütün yararlar mümkün olduğu kadar yayılmalı, genişletilmeli, standartlar, değerler vs... Teknikleri de buna eklememiz lazım. Bu, en önemli konu.

Süreç uzun olacak
Sizinle aynı yaştayız. Türkiye'nin AB'ye katıldığını görebilecek miyiz? Yoksa biraz uzak mı bize?
Umut ediyorum ki bunu göreceğiz.
Umut başka bir şey. Gerçekten ne hissediyorsunuz? Ne algılıyorsunuz?
Bence uzun bir süreç olacak. AB'nin anayasa değişikliğinden sonra gelecek olan anayasanın bir daha değiştirilmesi gerekecek. Ama hâlâ görünebilir gelecek içinde.
Evet görünüyor. Biz birbirimizi görebilecek miyiz? Biz genciz sonuçta. Şunu söyleyebilir miyiz: 2015, 2016 hiç kötü bir şey olmazsa, bu tarihler mümkün olur mu sizce?
Ben buna hayır demem, ama birçok önemli ön şarta bağlı. Birçok şarta bağlı.

Birlikte düşünelim
Teşekkürler. Ben sizden çok şey öğrendim. Eğer tek bir şey söyleyecek olsaydınız, Türk kamuoyuna ne önerirdiniz? Sadece sabırlı mı olsunlar yoksa başka bir şey mi?
Şunu düşünmeye başlayın. AB kafasıyla düşünün. Birlikte düşünelim. Çünkü sorun çözmemiz lazım. Önemli sorunlar her iki taraf için. Sadece Türk olarak düşünmeyin. Sadece müzakere yoktur. Masada oturalım, mücadele etmeyelim ulusal menfaatler için. Daha büyük bir Avrupa'nın nasıl işleyeceğini birlikte bulalım.

Türkiye'nin boyutu zorluk olabilir
En büyük dezavantajı nedir Türkiye'nin? Din mi, boyutları mı, nedir?
Dezavantaj demeyelim, boyutu zorluk olabilir. Evet gerçekten Türkiye'nin boyu fark ediliyor. Küçük bir ülke için bütün bu sorun son derece basit. Çünkü diğer üye ülkeler farkına bile varmıyorlar bu ülkenin içeride mi dışarıda mı olduğunun. Bu sabah örneğin İstanbul'da şundan bahsettim. Macaristan'ın tamamının nüfusu İstanbul'un nüfusundan az.
Türkiye'nin boyutu fark ediliyor ve Türkiye'nin boyutu kritik kitlenin ötesinde. Çünkü AB'de temel mekanizmaları değiştirebilir. Bu yüzden Türkiye düşünmeye başlamalı. AB ile birlikte bütçeleri Türkiye'nin katılımından sonra göz önüne almalı. Karar verme tekniklerini ve süreçlerini ve birçok başka konuyu. Bunlar çok önemli. Sadece Türkiye için değil bütün birlik için önemli. Eğer AB'yi erişilebilir, açık, esnek, rekabetçi hale getirmek istiyorsak dış dünyayla, bütün bu sorunları çözmemiz lazım.

Böyle devam edin
Müslüman bir ülke olmasının da dezavantajları yok mu? Yoksa avantaj mı? Çünkü psikolojik olarak gerçekten zor buzu kırmak.
Ben kişisel görüşümü söyleyebilirim. Ben bunun büyük bir sorun olabileceğini düşünmüyorum. Özellikle Türkiye'nin durumunda. Çünkü bana göre Türkiye İslam dünyasında en modernleşmiş ülke. Çok büyük başarıydı ve sadece şunu dileyebilirim. Türkiye bu şekilde devam etsin ve başarılar kazansın. Modernleşmeyi başarsın. Bu, büyük bir sorun değil ve belki insanlar yanılıyorlar. Çünkü insanlar da Türkiye'nin tamamının Avrupa'ya geleceğini düşünüyorlar. Hayır insanlar kendi ülkelerinde kalırlar. Doğu genişlemesinde bunun olacağını düşünüyorlardı. Daha ikinci günde çok büyük bir işçi hareketi başlayacağı düşünülüyordu. Ama olmadı. İnsanlar evlerinde kalmayı tercih ediyorlar ve eğer serbestse o zaman daha az baskı var dolaşım konusunda eskisine kıyasla.
Eğer yasak olursa o zaman insanlar yasadışı olarak görüyorlar. Ama serbest olduğu takdirde görmüyorlar. Tabii ki Türkiye'de istihdam konusunda bazı sorunlar var. Ama benzer işsizlik düzeyleri Fransa ve Almanya'da da var. O yüzden birbirimize karşı dikkatli olmalıyız. Herkesin kendi sorunlarına saygı göstermeliyiz. AB içerisinde göç sorunu üçüncü bir ülkeye kıyasla daha iyi çözülebilir. O yüzden büyük bir sorun olacağını zannetmiyorum.

Sabırlı olun, saate bakmayın
Peki siz ne önerirsiniz Türkiye'ye, Türk başmüzakerecisine ve onun ekibine. Ne yapmalı ve ne yapmamalı?
Bakın ben şunu önerebilirim. Benim meslektaşlarımın herhangi birisi aynı şeyi söyleyeceklerdir. Ayrıntılara son derece dikkat edilmeli. AB yasalarını çok fazla okumanız, iyi analiz etmeniz lazım. Analiz ederken kendi durumunuzu AB ile kıyaslamanız çok yararlı olacaktır.
Çok geniş, entegrasyon bölgenize getirirken ülkenizi, kendi yakanızı çalışmanız lazım, Avrupa'nın durumunu incelemeniz lazım. Bütün bunları bir araya getirmeniz lazım. Evet böyle. Sabırlı olmak.
Biz sabırlı değiliz.
Sabırsız olmamanız lazım. Benim yapacağım en iyi öneri çok fazla acele etmemek ve doğru bir şekilde çalışmak. Bu da zaman gerektiriyor. Bu durumda artık futbol oynamıyorsunuz. O yüzden zamanı 90 dakika olarak sabitleyemezsiniz. Ondan sonra skora baktığımız zaman 3-0'sa maç bitti diyemezsiniz. Hayır tenis oynamanız lazım. Skoru daha önceden sabitleyip gerektiği kadar uzunlukta o skora ulaşıncaya kadar oynamanız lazım ama saate bakmamanız lazım.
Basın nasıl davranmalı? Basın yardımcı bir unsur mu olacak, yoksa yaşamı daha mı zor yapar müzakere takımı için?
Bakın medya görevini yapıyor doğal olarak ve çok ilginç şeyler medyaya yansıyabilir. Ne ilginç.
Örneğin bir sorun olduğu zaman veya her şey düzgün gitmediği zaman ben basına şunu önerebilirim. Ülkenin menfaatleri için sabırsız olmasınlar.
Tabii ki basın eleştiriyor. Tabii ki demokratik yaşamın parçası bu. Ama nihai bir yargıda bulunmasınlar arada. Tabii ki müzakereleri eleştirebilirler. Ama en sonuna kadar bekleyelim, ondan sonra görelim neyi getireceğini Türkiye'ye.
Müzakereler süreci sırasında AB her gün şunu yapın, bunu yapın diye sizi ikaz etti mi? Bizim kamuoyumuza her gün çeşitli ikazlar geliyor. Bakın şunu doğru yapmıyorsunuz, bunu doğru yapmıyorsunuz gibi. Bu normal mi? Çok mu fazla karışıyorlar müzakereler sırasında, yoksa sürekli mi bu oluyor?
Bu tabii ki bir uyum süreci ve sizin seçeneğiniz üye olmak. Eğer üye olmak istiyorsanız o zaman belli kurallar olduğunu kabul etmeniz lazım. Örneğin çevre koruma. Atık suyun arıtılması gibi konular için AB uzmanları sizin durumunuzu birer birer karşılaştırıyor. Şunu bunu yapmanız lazım diyorlar. Bu çok fazla maliyet getiriyor. Özel sektör veya kamu sektörünün bu parayı ödemesi lazım. Kendi durumunuza bakmanız lazım. Hedef tarihinden önce mi yapmanız lazım yoksa geçiş süresini sonradan mı istemeli siniz? Bu bir soru ama daha sonra bunu yapmanız lazım. Bu tek bir pazar ve kendine özgü yasaları var. Aynı normlar her yerde kullanılmalı.
Sizin sorunlarınız oldu mu müzakereler sırasında? Zorluklar yaşadınız mı? Bunlar neredeydi? Dramatik bir konu muydu? Müzakereler askıya alındı mı? Krizler çıktı mı?
Tabii ki bu sorunlar oldu. Çok uzun bir süreç, sorunlar ortaya çıktı. Toprak mülkiyeti, yabancılar Macaristan'da toprak arazisi satın alabilir mi? Çalışan işçilerin serbest dolaşımı, eşit haklar önemli sorunlar her ülke için ve sona doğru bir liste alıyorsunuz. Benim tek sayfalık bir listem vardı. Bir sayfalık bir sorun listesi. Özel bir dağıtım vardı, çünkü ben üye ülkelere bakıyordum. Brüksel'de müzakere masasında oturuyorduk. Ondan sonra süre gittikçe kısaldı.
Ama listede kalanlar daha önemliydi. Kısmen tarım kotaları sorunu, kısmen para ve nihai paket ve kısmen de çok yüksek gereksinimleri vardı AB'nin. Örneğin yabancı yatırımcılara verdiğimiz vergi teşvikleri konusunda bir kırılma noktası yaşadık. Müzakerelerin sonundan birkaç ay önce öyle bir duruma geldik ki bizim başbakanımız şunu söyledi:
Eğer bu özel sorunu çözmezsiniz biz askıya almak durumundayız. Müzakereleri durdurmamız lazım. Çünkü yabancı yatırımcıların yüzlerine bakamayız bu şartlarda. Müzakerelerin bitmesinden birkaç hafta önce iyi bir çözüm bulabildik ama son derece zordu. Çünkü AB gereksinimleri ve bizim gerçeklerimiz arasında çok büyük fark vardı.
O zaman çok zor olacak diyebiliriz. Krizlerle, iniş çıkışlarla dolu olacak, Avrupa Birliği bizim içişlerimize karışacak. Bununla yaşamamız lazım, öyle mi?
Ülke içinde de bir müzakere olacak. AB normları da bunun arkasında. Duvara yazılı.
Biz kendimiz müzakere edeceğiz. Bu, bu işten kurtulmanın tek yolu.
Ama daha sonra kendinizi iyi hissedeceksiniz. Yüksek normlara ulaşacaksınız.
Ne kadar önemli Türkiye'nin tam üyeliği. Biz buna uzun dönemde baktığımız zaman bir İslam ülkesi, büyük bir ülke AB'ye katılıyor. AB'ye ne getirecek?
Eğer AB kendisini Türkiye'yi de içine dahil etmek için esnek ve açık hale getirebilirse o zaman Türkiye'nin katılımı ne zaman olursa temel bir değişiklik getirecek AB'ye. Zira bu, şu anlama gelecek. Bir uyum, adaptasyon daha büyük bir ülkeler çevresi olacak.
AB'deki normlar dramatik bir şekilde her şeyi değiştirecek.
Aynı zamanda bütün yapıda daha fazla rekabet ortaya çıkacak

Çek Cumhuriyeti müzakerecisi Pavel Teliçka: Dar, ama konular hakkında bilgi sahibi olan bir ekip gerekiyor. Siyasi talimat ve kamuoyu desteği hedef için çok önemli                                        Toplantıdan önce karşı tarafla ilgili bilgilenmeniz lazım. Önemli olan boyun kırmak değil, karşılıklı anlaşabilmek. Kesinlikle, birisi sizi kandırmak istiyor diye düşünmeyin